|
معانی و اقسام عدل در قرآن کریم نقی سنائی عضو هیات علمی دانشگاه و دانشجوی دکتری
معانی عدل : سه معنای برای عدل بیان می شود : الف- رعایت تساوی و دوری از تبعیض : شخص هیچگونه تفاوتی برای دیگران قایل نیست و همگان را یکسان می بیند و از تبعیض دوری می کند .البته رعایت مساوات در صورتی پسندیده است که شرایط شایستگی های انان یکی باشد و اگر شایستگی ها متفاوت باشد رعایت مساوات پسندیده نیست . معلمی به همه دانش آموزان خود نمره بیست بدهد پس عدالت همواره ملازم با مساوات نیست مگر در شرایط مساوی . ب- رعایت حقوق دیگران : عدل در این معنا عبارتست از اینکه حقوق همه افراد رعایت شود : اعطا کل ذی حق حقه و ظلم آن است حقوق دیگران تضییع شود . ج – قرار گرفتن افراد و اشیا در جایگاه خود : اَلعَدلُ یَضَعُ الأُمورَ مَواضِعَهَا یعنی عدالت هر چیزی را در جای خود می نشاند . ( نهج البلاغه حکمت 437 ) تعریف سومی، دو تعریف اوّل را در بر می گیرد.و جامع ترین معنای عدل است . پس عدل الهی یعنی : خداوند با هر موجودی آن چنان که شایسته آن است رفتار کند و آن را در موضعی که شایسته آن است قرار دهد و چیزی که شایسته آن است به وی اعطا کند. انواع عدل در قرآن کریم 1- عدل در گفتار: وَ إِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُواْ وَ لَوْ كَانَ ذَا قُرْبىَ (انعام/ 152) و هنگامى كه سخنى مىگوييد، عدالت را رعايت نماييد ،حتى اگر در مورد نزديكان (شما) بوده باشد 2- عدل در حكم: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّواْ الْأَمَانَاتِ إِلىَ أَهْلِهَا وَ إِذَا حَكَمْتُم بَينَْ النَّاسِ أَن تحَْكُمُواْ بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكمُ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كاَنَ سمَِيعَا بَصِيرًا ( نساء / 58) خداوند به شما فرمان مىدهد كه امانتها را به صاحبانش بدهيد! و هنگامى كه ميان مردم داورى مىكنيد، به عدالت داورى كنيد! خداوند، اندرزهاى خوبى به شما مىدهد! خداوند، شنوا و بيناست.
3- عدل در مصالحه: وَ إِن طَائفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُواْ فَأَصْلِحُواْ بَيْنهَُمَا فَإِن بَغَتْ إِحْدَئهُمَا عَلىَ الْأُخْرَى فَقَاتِلُواْ الَّتىِ تَبْغِى حَتىَ تَفِىءَ إِلىَ أَمْرِ اللَّهِ فَإِن فَاءَتْ فَأَصْلِحُواْ بَيْنهَُمَا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُواْ إِنَّ اللَّهَ يحُِبُّ الْمُقْسِطِين . ( حجرات / 9) و هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آنها را آشتى دهيد و اگر يكى از آن دو بر ديگرى تجاوز كند، با گروه متجاوز پيكار كنيد تا به فرمان خدا بازگردد و هر گاه بازگشت (و زمينه صلح فراهم شد)، در ميان آن دو به عدالت صلح برقرار سازيد و عدالت پيشه كنيد كه خداوند عدالت پيشگان را دوست مىدارد.
4- عدل در شهادت : فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشهِْدُواْ ذَوَىْ عَدْلٍ مِّنكمُْ وَ أَقِيمُواْ الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَالِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَن كاَنَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَْخِرِ وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يجَْعَل لَّهُ مخَْرَجًا ( طلاق/ 2) و چون عده آنها سرآمد، آنها را بطرز شايستهاى نگه داريد يا بطرز شايستهاى از آنان جدا شويد و دو مرد عادل از خودتان را گواه گيريد و شهادت را براى خدا برپا داريد اين چيزى است كه مؤمنان به خدا و روز قيامت به آن اندرز داده مىشوند! و هر كس تقواى الهى پيشه كند، خداوند راه نجاتى براى او فراهم مىكند. 5- عدل در معاملات اقتصادي : وَ أَوْفُواْ الْكَيْلَ وَ الْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ ( انعام / 152) و حق پيمانه و وزن را به عدالت ادا كنيد اقسام کلی عدل الهی : 1- عدل تکوینی : (تکوین یعنی در مقام آفرینش ) خداوند به هر موجودی به اندازه شایستگی های او از مواهب اعطا می کند . به عبارتی خداوند به هریک از مخلوقات خویش به اندازه ظرفیت موجودیش افاضه می کند و به اندازه غایت وی از کمالات بهره مند می کند . در روایات آمده است که جهان بر عدالت استوار شده است ، که این معنا به عدالت تکوینی اشاره دارد . ( میزان الحکمه ، حدیث 11955 )
2- عدل تشریعی : خدا از یک سو در وضع قوانین که سعادت انسان در آن است فرو گذار نمی کند و از سوی دیگر انسان را به عملی که بیش از طاقت اوست مکلف نمی کند ( قبح تکلیف مالا یطاق ) پس شریعت الهی به هر دو معنا عادلانه است . وَ لَا نُكلَِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَ لَدَيْنَا كِتَابٌ يَنطِقُ بِالحَْقِّ وَ هُمْ لَا يُظْلَمُون ( مؤمنون / 62 ) و ما هيچ كس را جز به اندازه تواناييش تكليف نمىكنيم و نزد ما كتابى است كه (تمام اعمال بندگان را ثبت كرده و) بحق سخن مىگويد و به آنان هيچ ستمى نمىشود
3- عدل جزایی : خدا در مقام پاداش و کیفر هر بنده ای متناسب با اعمالش مقرر می کند در برابر کار نیک پاداش می دهد و در برابر کار بد مجازات می کند و انسانی که هیچ تکلیفی ندارد مجازاتش نمی کند . بخشی از پاداش و کیفر در دنیا و برخی در آخرت اعمال می شود. با توجه به حقیقت مجازات اخروی و رابطه تکوینی آن با اعمال عدل جزایی به عدل تکوینی بر می گردد. وَ نَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَمَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيًْا ( انبیاء / 47) ما ترازوهاى عدل را در روز قيامت برپا مىكنيم پس به هيچ كس كمترين ستمى نمىشود أَمْ نجَْعَلُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ كاَلْمُفْسِدِينَ فىِ الْأَرْضِ أَمْ نجَْعَلُ الْمُتَّقِينَ كاَلْفُجَّار (ص / 28 ) آيا كسانى را كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام دادهاند همچون مفسدان در زمين قرار مىدهيم، يا پرهيزگاران را همچون فاجران؟
مَّنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يهَْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيهَْا وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَ مَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتىَ نَبْعَثَ رَسُولا هر كس هدايت شود، براى خود هدايت يافته و آن كس كه گمراه گردد، به زيان خود گمراه شده است و هيچ كس بار گناه ديگرى را به دوش نمىكشد و ما هرگز (قومى را) مجازات نخواهيم كرد، مگر آنكه پيامبرى مبعوث كرده باشيم (تا وظايفشان را بيان كند.) ( إسراء / 15 )
+ نوشته شده در دوشنبه ششم آذر ۱۳۹۱ساعت 20:50 توسط دکتر نقی سنائی
|
|
درباره وبلاگ 
|
